Przemiany chemiczne przebiegające w tkance wątrobowej związane są nie tylko z syntezą wielu związków o strategicznym znaczeniu dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, ale również stanowią sprawny, biochemiczny układ detoksykacyjny, chroniący organizm przed działaniem obecnych we krwi toksyn. Hepatocyty, czyli komórki wątroby na drodze reakcji chemicznych modyfikują szkodliwe substancje, które dostały się do ustroju np.: z pożywieniem, jako leki, lub na skutek zanieczyszczenia środowiska w ten sposób aby zminimalizować narażenie ustroju na ich toksyczne działanie. Ze względu na stały kontakt tkanki wątrobowej z różnego rodzaju związkami niebezpiecznymi istnieją mechanizmy obronne, które mają na celu ochronę hepatocytów przed uszkodzeniem, jak również narząd ten cechuje wysoka sprawność regeneracji. Jednak na skutek nasilonego, lub przewlekłego działania niektórych czynników chemicznych, lub zakażenia mikrobiologicznego może dojąć do poważnych, a niejednokrotnie trwałych uszkodzeń wątroby, a co za tym idzie do upośledzenia przebiegu wielu ważnych procesów związanych z jej funkcjonowaniem.

Czynniki szczególnie niebezpieczne dla komórek wątroby:

- Nadmierne spożycie, lub przewlekłe nadużywanie alkoholu etylowego. Etanol metabolizowany jest głównie w wątrobie, a jego toksyczny metabolit aldehyd octowy niszczy błony hepatocytów oraz obniża nieswoistą odporność immunologiczną organizmu. Powoduje: alkoholowe stłuszczenie wątroby, alkoholowe zapalenie wątroby i alkoholową marskość wątroby, a co za tym idzie również obniżenie sprawności układu odpornościowego.

- Stosowanie niektórych leków, zwłaszcza nieumiejętne, lub pojawienie się interakcji pomiędzy poszczególnymi preparatami, alkoholem, lub narkotykami może powodować groźne uszkodzenia wątroby. Przykładem leków, które bezpieczne w dawkach terapeutycznych przedawkowane stanowią znaczne zagrożenie dla hepatocytów jest paracetamol (Panadol, APAP, Codipar oraz wiele preparatów złożonych np.: Gripex, Fervex). Przekroczenie dawek maksymalnych powoduje pojawienie się ognisk martwiczych tkanki wątrobowej. W Stanach Zjednoczonych przedawkowanie paracetamolu stanowi drugą co do częstości przyczynę zgonów spowodowanych zatruciami polekowymi. Z kolei pochodne kwasu acetylosalicylowego (Aspiryna, Polopiryna, Upsarin itp.) nie stanowiące większego zagrożenia dla wątroby u osób dorosłych stosowane u dzieci do 12 roku życia powodują niebezpieczeństwo groźnych dla życia powikłań. Z innych leków, których niewłaściwe stosowanie może spowodować uszkodzenia wątroby można wymienić: niektóre cytostatyki (np.: metotreksat), witaminę A, diclofenak. Warto również zaznaczyć, że statystycznie kobiety są bardziej wrażliwe na uszkodzenia polekowe, niż mężczyźni.

- Wątroba może ulec poważnym uszkodzeniom na skutek zatrucia toksynami o różnym pochodzeniu. Silnie hepatotoksycznymi są: czterochlorek węgla, fosfor, chloroform, nitropropan, metale ciężkie, środki ochrony roślin, niektóre środki konserwujące. W tym przypadku niebagatelną rolę odgrywa postępujące skażenie środowiska, w którym żyjemy oraz coraz powszechniejsze stosowanie różnorodnych związków chemicznych w uprawie roślin oraz przemyśle spożywczym.

- Szczególnie niebezpiecznym i niestety dość częstym w Polsce zjawiskiem jest zatrucie grzybami, a zwłaszcza muchomorem sromotnikowym (Amanita phalloides). Przypadek ten często kończy się silnym uszkodzeniem wątroby i śmiercią.

- Czynnikiem, który przez lata mogąc pozostać niezauważonym sukcesywnie niszczy wątrobę są zakażenia wirusowe. Obecnie za najgroźniejsze dla hepatocytów uważa się:
wirusy RNA: HAV, HCV

wirusy DNA: HBV, CMV, EBV, HSV

- Rozległe uszkodzenia wątroby mogą być spowodowane również zakażeniami bakteryjnymi, a także przez pierwotniaki oraz robaki wywołujące robaczyce.

  Uszkodzenia wątroby mogą być zdeterminowane przez czynniki genetyczne (np.: niedobór poszczególnych enzymów), lub czynniki metaboliczne związane z takimi chorobami jak cukrzyca, dna, porfiria i inne.

  Wraz z rozwojem nielegalnego rynku narkotyków pojawia się coraz więcej nowych, często bardzo niebezpiecznych substancji. Przykładem narkotyku silnie uszkadzającego wątrobę jest kokaina, która dodatkowo nasila hepatotoksyczność alkoholu.
 

Leki wspomagające regenerację wątroby:

Leczenie uszkodzeń wątroby jest zadaniem bardzo trudnym. Podstawowym postępowaniem w terapii jest dieta, odstawienie alkoholu oraz odpoczynek zarówno fizyczny jak i psychiczny. Niestety dotychczas medycyna nie posiada w swoim arsenale leków swoiście leczących wątrobę, a podejmowana farmakoterapia ma charakter wspomagający.

Przykłady preparatów:

• Otrzymywane z nasion soi niezbędne fosfolipidy EPL. Substancje te są wbudowywane w uszkodzone błony komórek wątroby zapewniając właściwą ochronę i przywracając ich prawidłowe funkcjonowanie. Wpływają również pozytywnie na gospodarkę lipidową ustroju. Wskazaniami są polekowe, poalkoholowe i toksyczne uszkodzenia wątroby, zapalenie i marskość wątroby, kamica żółciowa. Leki te prawdopodobnie również mają zdolność do zatrzymywania, a nawet odwrócenia postępu włóknienia wątroby we wczesnych stadiach. Preparaty: Essentiale, Esseliv.

• Aminokwas egzogenny ornityna przyspiesza regenerację i odtruwanie wątroby, zwiększa wydalanie toksycznego dla wątroby amoniaku. Preparaty: Hepatil, Hepa-Merz.

• Kwas tiazolidynokarboksylowy w ustroju przekształca się do cysteiny, aminokwasu korzystnego dla procesów odtruwania i regeneracji wątroby. Preparaty: Heparegen, Hepason.

• Wyciąg z nasion ostropestu plamistego (Sylibum marianum) stabilizuje błony komórkowe hepatocytów, umożliwiając ich prawidłowe działanie ochronne przed czynnikami szkodliwymi oraz intensyfikuje procesy syntezy białek prowadząc do szybszej regeneracji i zdolności formowania nowych komórek. Preparaty: Sylimarol, Sylivit. ....[Warto wspomnieć, że takie leki jak Sylimarol, czy Sylivit w odróżnieniu od Raphacholinu, preparatu działającego żółciopędnie i żółciotwórczo (tu proces detoksykacyjny polega na przyspieszeniu eliminacji trucizn wraz z żółcią) nie wykazują bezpośredniego wpływu na procesy trawienia, co tłumaczyłoby ich stosowanie po spożyciu pokarmów tłustych, czy ciężkostrawnych.]....

• Wyciągi z karczochów (Cynaria scolymus) (np.: Cynarex, Cynarein) pobudzają wydzielanie żółci oraz obniżają stężenie frakcji tłuszczowych we krwi, zwłaszcza trójglicerydów i cholesterolu. Przyspieszają eliminacje toksyn wraz z żółcią np.: dwusiarczku węgla. W dziedzinie hepatoprotekcji odgrywają mniejszą role niż wyciąg z ostropestu, chociaż często bywają stosowane łącznie (np.: Sylicynar).

• Propolis - produkt pszczeli o wielokierunkowym działaniu na organizm. Ogólne kierunki można scharakteryzować jako stymulujące układ odpornościowy, przyspieszające metabolizm komórkowy, odżywcze, przeciwzapalne. Jednym z wielu wskazań do stosowania wewnętrznego propolisu są stany zapalne wątroby. Przed podjęciem terapii należy upewnić się czy pacjent nie jest się uczulony na produkty pszczele. Preparaty: Propolis Plus.

• Witaminy z grupy B, witamina C i E odpowiednio dawkowane przyspieszają procesy regeneracji wątroby.

Artykuł ukazał się w czasopiśmie „Po pierwsze człowiek” nr 20/2004