Aromatyczne przyprawy dodawane do potraw nie tylko podnoszą ich walory smakowe, ale wywierają również działanie korzystne dla naszego zdrowia.

 Wraz z rozwojem techniki mediów – telewizji satelitarnej i internetu, mamy coraz większy dostęp do informacji o otaczającym nas świecie, także o jego najdalszych zakątkach. Ponadto podróżujemy i coraz częściej jesteśmy gośćmi w innych krajach. Przebywając poza granicami poznajemy kulturę, przyrodę i styl życia ludności, a w tym obyczaje kulinarne. Kuchnie chińska, włoska, meksykańska, grecka, indyjska, czy modna ostatnio japońska mają w Polsce coraz więcej zwolenników, którym naprzeciw wychodzą restauratorzy prowadzący regionalne lokale serwujące dania z różnych stron świata. Na charakter konkretnej kuchni wpływają głównie regionalne produkty, sposób ich przyrządzania, a także specyficzne przyprawy. W ostatnich latach również pod wpływem coraz większej popularności kuchni innych narodów widoczne jest w Polsce zwiększone zainteresowanie różnorodnymi przyprawami. Coraz chętniej sięgamy po często egzotyczne dodatki podnoszące walory smakowe potraw. Najliczniejszą wśród nich grupę stanowią przyprawy pochodzenia roślinnego. Przyprawy ziołowe bywają stosowane w postaci suszonej i rozdrobnionej, lub jako świeże części roślin np.: jako dodatek do sałatek. W kuchni znalazły zastosowanie: owoce i nasiona (pieprz, kminek, papryka), liście i pędy (zielona pietruszka, koper, bazylia), kwiaty (goździki, szafran), łodygi i kłącza (cebula imbir), korzenie (tatarak) lub kora (cynamon).
  Ziołowe dodatki stosowane są jednak nie tylko w celu nadania charakterystycznego smaku potrawom, ale również wpływają korzystnie na procesy trawienia. Większość z nich wykazuje działanie żółciopędne i żółciotwórcze, co ma niebagatelne znaczenie przy trawieniu pokarmów tłustych i mięs. Aromatyczne zioła zwiększają wydzielanie soków trawiennych oraz kwasu solnego w żołądku. Niektóre ze stosowanych przypraw działają wiatropędnie oraz zapobiegają powstawaniu wzdęć towarzyszącym spożywaniu pewnych produktów. Inne ze względu na zawartość swoistych substancji działają przeciwbakteryjnie wydłużając czas bezpiecznego przechowywania potraw, jak i zmniejszają ryzyko zatrucia bakteryjnego. Ponadto wiele ziół przyprawowych to równocześnie surowce lecznicze powszechnie stosowane w terapii różnych schorzeń. Warto więc zwrócić uwagę na działanie poszczególnych gatunków, co pomoże w bardziej świadomym wyborze odpowiedniej kompozycji smaku potraw.

Popularne przyprawy ziołowe i ich działanie farmakologiczne:

Bazylia działa rozkurczowo, wiatropędnie i przeciwbakteryjnie, zapobiega wzdęciom. Niektóre źródła mówią o afrodyzjakalnym efekcie spożywania świeżych liści bazylii odnośnie kobiet. Ceniona w kompozycji ze świeżymi pomidorami.

Cebula jadalna pobudza apetyt, zwiększa wydzielanie soków trawiennych. Łagodnie obniża stężenie cukru we krwi. Działa przeciwbakteryjnie i przeciwrobaczo. Nadmiar może powodować wzdęcia. W krajach o wysokim spożyciu czosnku i cebuli obserwuje się statystycznie niższą zapadalność na choroby nowotworowe.

Chrzan pobudza wydzielanie soków trawiennych, ułatwia przyswajanie pokarmów i poprawia przemianę materii. Działa przeciwbakteryjnie i przeciwrobaczo. Nadmiar drażni błony śluzowe przewodu pokarmowego.

Cynamon łagodnie pobudza wydzielanie soków trawiennych i poprawia przyswajanie pokarmów. Poprawia perystaltykę jelit i działa wiatropędnie, lekko przeciwbakteryjnie. Regularnie stosowany łagodnie obniża stężenie cukru we krwi.

Czosnek zwiększa wydzielanie soków trawiennych, pobudza wytwarzanie żółci i ułatwia jej przepływ, hamuje nadmierną fermentację w jelitach. Regularnie stosowany łagodnie obniża ciśnienie krwi i działa przeciwmiażdżycowo. Skuteczny w robaczycach wobec glist, owsików i tasiemców. Działa przeciwbakteryjnie, przeciwwirusowo i przeciwgrzybiczo. Zmniejsza skurcze i stany zapalne dróg oddechowych, pobudza wydzielanie śluzu, ułatwia odksztuszanie, łagodzi duszności. U dorosłych, zdrowych osób spożycie dopiero ponad 600g świeżych główek powoduje objawy toksyczne.

Gorczyca czarna pobudza wydzielanie soków żołądkowych, jest. zalecana w nieżytach przewodu pokarmowego. Większe ilości wykazują działanie drażniące, powodują przekrwienie przewodu pokarmowego

Goździki zawierają duże ilości olejków eterycznych o działaniu przeciwbakteryjnym, w związku z czym niektóre ze składników olejku stosowane są w stomatologii. Goździki pomagają pozbyć się przykrego zapachu z ust.

Imbir pobudza wydzielanie śliny i soków trawiennych. Jest korzystnym dodatkiem do obfitych i tłustych posiłków, zmniejsza uczucie pełności. Stosowany również w zaburzeniach łaknienia. Zmniejsza nasilenie objawów choroby lokomocyjnej oraz tendencje do wymiotów.

Jałowiec działa głównie moczopędnie i przeciwbakteryjnie zarówno wobec drobnoustrojów przewodu pokarmowego jak i dróg moczowych. W procesie trawienia pobudza wydzielanie żółci, ułatwia jej przepływ oraz pobudza perystaltykę jelit. Nadaje charakterystyczny aromat wódce jałowcowej (Gin). Duże dawki mogą podrażniać nerki oraz zwiększać wydzielanie potu. Surowca tego nie wolno podawać kobietom w ciąży

Kminek rozkurcza mięśnie gładkie jelit i przewodów żółciowych. Zwiększa wydzielanie soku żołądkowego, poprawia apetyt i trawienie. Stosowany we wzdęciach i zaparciach ze względu na działanie wiatropędne. Wykazuje łagodne działanie mlekopędne u matek karmiących.

Kolendra pobudza trawienie, działa rozkurczowo i wiatropędnie. Zapobiega wzdęciom, ułatwia przepływ żółci przez drogi żółciowe. Poprawia trawienie i przyswajanie pokarmów, zwiększa łaknienie. Zalecana w nudnościach, braku łaknienia, kolce jelitowej oraz przy nadmiernej fermentacji jelitowej. Wykazuje nieznaczne działanie przeciwbakteryjne i grzybobójcze. Długotrwałe stosowanie dużych ilości kolendry powoduje deficyt witaminy B1. Jest składnikiem indyjskiej przyprawy „curry”.

Koper działa rozkurczająco, zmniejsza uczucie wzdęcia, pełności. Pobudza czynności żołądka, ułatwia odejście gazów wykazuje działanie wiatropędne, przeciwbakteryjne, moczopędnie i łagodnie mlekopędne. Stosowany w wzdęciach, również u niemowląt. Ułatwia odksztuszanie, pobudza wydzielanie śluzu w oskrzelach. Stosowany również przy braku apetytu, , bólach brzucha związanych z niestrawnością i uporczywym odbijaniu.

Lubczyk ogrodowy popularna roślina przyprawowa, pobudza wydzielanie żółci i soków trawiennych, rozkurcza mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, działa moczopędnie. Stosowana przy zaburzeniach łaknienia. Przeciwdziała wzdęciom i ułatwia odprowadzenie gazów. Dodatkowo przypisuje się lubczykowi właściwości afrodyzjakalne. Ziele i korzeń tej rośliny są głównym składnikiem przyprawy „maggi”.

Melisa
pobudza trawienie. Działa żółciopędnie, żółciotwórczo oraz wiatropędnie, zapobiega nadmiernej fermentacji jelitowej. Rozkurcza mięśnie gładkie jelit, zwłaszcza grubego. Ponadto wykazuje łagodne działanie przeciwbakteryjne przeciwgrzybicze i przeciwwirusowe (spożywanie świeżej melisy zaleca się przy zakażeniu wirusem opryszczki wargowej). Podstawowym działaniem cennego surowca jakim jest melisa jest jednak działanie uspokajające. Dodatek świeżych liści melisy do sałatek nada im ciekawy aromat.

Mięta pobudza czynność wydzielniczą żołądka i wątroby. Zwiększa ilość soku żołądkowego i żółci – ułatwia trawienie pokarmów. Rozkurcza mięśnie gładkie jelit, dróg żółciowych i moczowych. Pobudza przemieszczanie treści jelitowej i zapobiega wzdęciom. Przeciwdziała zastojowi żółci w pęcherzyku żółciowym. Jest zalecana przy nadmiernej fermentacji jelitowej, stanach skurczowych przewodu pokarmowego. Wspomagająco przy schorzeniach wątroby i związanej z nimi rekonwalescencji.

Oregano zwiększa wydzielanie soku żołądkowego, śliny i żółci usprawniając procesy trawienia, działa moczopędnie i wiatropędnie. Reguluje perystaltykę jelit. Wzmaga wydzielanie gruczołów oskrzelowych, rozkurcza mięśnie gładkie oskrzeli.

Papryka stosowane są różne gatunki począwszy od słodkich i łagodnych, aż do silnie palących. Jako przyprawa pobudza wydzielanie śliny i soku żołądkowego ułatwiając trawienie. Nadmiar może przyczynić się do bolesności i podrażnienia błon śluzowych przewodu pokarmowego oraz zaostrzać objawy choroby hemoroidalnej. Przeniesiona przypadkowo w okolice wrażliwe np.: oczu może drażniąc skórę powodować ból i przekrwienie.

Pietruszka pietruszkę możemy traktować zarówno jako warzywo jak i przyprawę. Zmniejsza napięcie mięśniówki jelit, reguluje trawienie. Większe ilości świeżych liści działają moczopędnie. Zielona natka zawiera duże ilości witaminy C. Olejki zawarte w części nadziemnej pomagają pozbyć się przykrego zapachu z ust (np.: pomagają zniwelować zapach spożytego czosnku, lub ryb).

Szałwia zwiększa wydzielanie soków trawiennych i żółci. Działa wiatropędnie, wspomaga leczenie w stanach nieżytu przewodu pokarmowego. Wykazuje działanie przeciwzapalne, zmniejsza przekrwienie błon śluzowych. Dzięki zawartym w zielu substancjom przeciwbakteryjnym hamuje rozwój bakterii gnilnych w jelitach, zapobiegając wzdęciom. Szałwia jest pomocna w leczeniu niestrawności i biegunek, ponadto zmniejsza potliwość oraz hamuje laktacje u karmiących matek.

Tymianek pobudza trawienie, hamuje rozwój gnilnej flory jelitowej. Tymianek jest ważnym surowcem wykrztuśnym, wchodzi w skład wielu syropów i mieszanek ziołowych o działaniu wykrztuśnym. Działa rozkurczowo na mięśniówkę dróg oddechowych, upłynnia zalegający w oskrzelach śluz, pobudza ruchy nabłonka rzęskowatego, ułatwia odksztuszanie. Działanie przeciw bakteryjne wykorzystywane jest w leczeniu stanów zapalnych jamy ustnej o raz infekcjach górnych dróg oddechowych.




dr n. farm. Piotr Kaczmarczyk